+1 voor GeenPeil en waarom dit de toekomst is voor de democratie

GeenPeil, een initiatief dat een referendum probeert af te dwingen over het associatieverdrag met de Oekraïne, is geslaagd in haar opzet. Zij heeft meer dan 450.000 handtekeningen verzameld en ingeleverd bij de kiesraad. Dat referendum gaat er dus hoogstwaarschijnlijk komen, en dat is geweldig! Nu al hoor je her en der argumenten tegen dit initiatief en het daaruitvolgende referendum, maar waar die al hout snijden wegen die niet op tegen de voordelen. Ten eerste gaat dit referendum namelijk zorgen voor meer betrokkenheid van de Nederlandse inwoners bij het onderwerp. Daarnaast is het goed om inspraak te hebben bij de organen die ons vertegenwoordigen, al was het maar ze scherp te houden. Maar er is meer aan de hand: GeenPeil laat ons zien hoe we democratie ook kunnen inrichten (Sterker nog: Daar ligt onze toekomst).

Maar laten we eerst eens in de nay-sayers duiken, want elke grote innovatie roept eerst weerstand op. Grofweg waren er drie geluiden te horen: Dit onderwerp is niet belangrijk genoeg, GeenStijl is een foute club en dus moet je ze nergens mee helpen en, het meest belegen geluid, onze parlementaire democratie draait nou eenmaal om inspraak door vertegenwoordiging.

Het onderwerp is niet zo sexy als het had kunnen zijn. Het gaat thans over een van drie onlangs gesloten associatieverdragen en de significantie van zo’n verdrag is onduidelijk. Aan de ene kant stelt GeenPeil het verdrag voor als een soort Trojaans paard dat in de toekomst kan worden gebruikt als argument voor meer verdragen waar nu geen draagvlak voor is. Zij stel de EU voor als een sterk uitdijende unie, en suggereert, tenminste bij monde van Thierry Baudet, dat zij dat probeert te bereiken via een salamitactiek die de burger voor voldongen feiten stelt. Aan de andere kant zijn er kritische geluiden te horen die stellen dat veel van die argumenten berusten op suggestie of in elk geval ongefundeerde gevoelens. Zo stelde Remmelt de Weerd onlangs in de Correspondent, dat eerder gesloten associatieakkoorden lang niet altijd tot lidmaatschap hebben geleid en dat enkele andere gevolgen, zoals het opgang komen van een geld- en migratiestroom, niet direct uit de inhoud van het verdrag volgen.

Het belangrijkste aspect van dit afgedwongen referendum is wat mij betreft niet zozeer dat verdrag, maar wel het feit dat er überhaupt inspraak mogelijk wordt gemaakt en de daaruitvolgende maatschappelijke discussie. GeenPeil suggereert dat zelf trouwens ook, zoals te lezen is op hun site, het gaan hen immers om de democratie en, in hun woorden, een kleine, dogmatische politieke elite die vanuit een ivoren toren van weelde en zelfverrijking hooghartig de stem van het volk negeert. We moeten niet vergeten dat de wet die deze actie mogelijk heeft gemaakt pas krap 3 maanden in werking was. GeenPeil heeft het eerste het beste onderwerp aangegrepen dat voor de hand lag. Het gevoel dat de EU geen democratische legitimiteit heeft leeft. Zo stelt de Eurobarometer dat het aantal Europeanen dat zich door de EU vertegenwoordigd voelt nog steeds een minderheid vormt.

Het argument dat sommigen GeenStijl een foute club vinden vanwege andere punten, zoals dat bijvoorbeeld gevoerd wordt door Peter Breedveld, op Frontaal Naakt, gaat technisch voorbij aan het feit dat GeenPeil mede is georganiseerd door BurgerForum-EU, maar dat terzijde. Veel belangrijker is dat de partij achter een referendum er geen fluit toe zou moeten doen. Het zou moeten gaan om het onderwerp. Sterker: De politiek van de toekomst kent geen partijen, maar onderwerpen. Moses Naim beweert in het NRC Handelsblad dat machthebbers hun positie makkelijker dan ooit kwijtraken aan nieuwe, opkomende, kleine machten. Als je die lijn doortrekt dan gaan wij toe naar een landschap waarin kleine vluchtige organisaties zich bezig houden met een of enkele onderwerpen.

Vroeger toen het moeilijk was grote groepen mensen te bereiken was het handig om een organisatie, of politieke partij, op te tuigen en daar leden aan te binden voor voldoende draagvlak. Als GeenPeil een ding heeft laten zien, is dat het met nieuwe middelen mogelijk is om met minimale organisatie een breed draagvlak te creëren. Het is geen toeval dat lidmaatschap van politieke partijen al jaren afneemt en dat one-issue-achtige-partijen als paddenstoelen uit de grond schieten. Symbolisch genoeg haalt GeenPeil meer handtekeningen dan er überhaupt leden van politieke partijen zijn.

Als je kijkt naar de steeds minder loyale kiezer, de almaar toenemende versnippering in partijenlandschap en de steeds minder stabiele kabinetten, dan leidt dat mij tot een conclusie: De Parlementaire democratie zoals wij die kennen loopt op zijn laatste benen.

En die verandering is welkom. Ons huidige systeem is namelijk niet het antwoord op democratie, maar het beste systeem dat we konden organiseren met de state-of-art uit 1848. Het zou immers onpraktisch zijn om iedereen via een brief bezorgd per trekschuit uit te nodigen om mee te debatteren. (Ironisch genoeg is dat wel ongeveer hoe je een referendum moet aanvragen). Het daarmee veronderstelde weren van ongeïnformeerde meningen, een vaak gehoord tegenargument, heeft in elk geval geen historische verantwoording. In de bakermat van onze democratie, het klassieke Athene, was het als burger je plicht om mee te denken over belangrijke vraagstukken, op straffe van verf op je jasje. Maar belangrijker nog, het huidige systeem zou wel eens tot desinteresse en misinformatie kunnen leiden. Zo beweert prof. dr. Rudi Andeweg dat een goed referendum de democratie kan versterken. En meerdere studies (Zoals bijvoorbeeld beschreven in Die direkte Demokratie: modern, erfolgreich, entwicklungs- und exportfähig,  1999) laten bijvoorbeeld zien dat betrokkenheid toeneemt als burgers meer directe inspraak krijgen. Die ongeïnteresseerde burger is dus niet het argument tegen democratische vernieuwing maar het gevolg van de huidige situatie.

Ik zou graag zien dat onze democratie zich langs de lijnen van meer directe inspraak zou ontwikkelen, door de inzet van nieuwe technologie. Die trend is al ingezet, maar zou best meer omarmd mogen worden. De lijst voorbeelden van initiatieven is groot: Van petities.nl, via mijn eigen Verbeterdebuurt.nl en nu dus GeenPeil. Die initiatieven worden soms wel en soms omarmd door de huidige overheidssystemen. Dat lijkt me niet meer dan normaal, innovatie komt vaak toch van buiten af.  Wat mij betreft is er juist ook een rol weggelegd voor de media en de actieve burger om zich meer te roeren. Bij een democratie is immers de burger aan de macht en dan kan je niet alleen van onze vertegenwoordigers verlangen dat zij zichzelf controleren.